ทั้งนี้การศึกษาทางจิตวิทยาพบว่า คนที่มีไอคิวสูงจำนวนมากประสบความล้มเหลวทั้งด้านการงาน ชีวิตครอบครัว ฯลฯ จากที่เราเห็นกันบ่อยๆในข่าวหนังสือพิมพ์ว่านักเรียนระดับมันสมองสอบเอนทรานซ์ไม่ผ่านแล้วกระโดดตึกตาย ภรรยางอนสามีกรอกยาพิษให้ลูกแล้วกินยาตายตาม ลูกน้องยิงหัวหน้าดับเพราะไม่เลื่อนขั้นให้ ฯลฯ

เมื่อไม่นานมานี้นักจิตวิทยาทางตะวันตกได้ให้ความสนใจและศึกษาเกี่ยวกับความฉลาดอีกรูปแบบหนึ่ง คือ ความฉลาดทางอารมณ์ นักวิจัยส่วนใหญ่เห็นพ้องกันว่าการที่คนจะประสบความสำเร็จได้นั้นขึ้นอยู่กับไอคิวเพียง 20% ส่วนที่เหลือเป็นเรื่องของการเข้าสังคม ความสัมพันธ์กับผู้อื่น การรับรู้อารมณ์ของตนเอง การจัดการกับอารมณ์และความตึงเครียด ความฉลาดทางอารมณ์นั้นมีความสำคัญต่อชีวิตความเป็นอยู่ และความสุขในชีวิตของแต่ละคน ซึ่งคนที่มี EQ ดีนั้น จะสามารถปรับตัวต่อความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นได้ มีแรงจูงใจ มีความคิดทางบวก สามารถบริหารและจัดการกับชีวิตของตนเองได้ รู้จุดเด่นของความสามารถของตนเองและผู้อื่น สามารถแสวงหาความก้าวหน้าในชีวิต ความเฉลียวฉลาดทางอารมณ์ (EQ) เป็นสิ่งที่ช่วยให้คนที่มีภูมิปัญญาหรือไอคิวปานกลางสามารถทำงานประสบความสำเร็จได้ดีกว่าคนที่มีไอคิวสูง แต่ไม่สามารถควบคุมอารมณ์ได้

วุฒิภาวะหรือความฉลาดทางอารมณ์ (EQ) หมายถึง การรับรู้ ความสามารถในการระลึกรู้ อารมณ์ จิตใจ ความเข้าใจ และการปรับอารมณ์ได้อย่างเหมาะสมในการดำรงชีวิตประจำวัน ซึ่งประกอบไปด้วยความสามารถ 5 ประการ (Salovex, Gardner 1995 และของ Goleman 1998) ได้แก่

๑. ด้านภายในตนเอง คือ สามารถรับรู้และเข้าใจความรู้สึก ความคิด และอารมณ์ของตนเองได้ตามความเป็นจริง รับรู้คุณค่าของตนเอง เข้าใจ ศรัทธาตนเอง สามารถประเมินตนเองได้อย่างชัดเจน ตรงไปตรงมา และมีความเชื่อมั่น รู้จักจุดเด่น จุดด้อยของตนเอง ทำในสิ่งที่สามารถทำได้และต้องทำด้วยความสุขและความพอใจ มีความรู้สึก ความเชื่อ ความคิดในการปกป้องสิทธิของตนเองด้วยวิธีการอย่างสร้างสรรค์ สามารถกำหนดเป้าหมายของตนเอง ควบคุมความคิด การกระทำโดยไม่ต้องพึ่งพาอาศัยผู้อื่น

๒. ด้านความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล คือ สามารถรับรู้ เข้าใจ ยอมรับความรู้สึกผู้อื่น สร้างและดำรงความสัมพันธ์กับผู้อื่น แสดงออกผ่านความผูกพันทางอารมณ์ที่แน่นแฟ้นรวมถึงรู้จักการให้และรับความรัก ความเข้าใจ สามารถร่วมมือและมีส่วนร่วมในการสร้างสรรค์สังคมที่ตนเกี่ยวข้อง มีความเห็นอกเห็นใจผู้อื่น รู้จักเอาใจเขามาใส่ใจเรา มีจิตใจให้บริการ

๓. ด้านการปรับอารมณ์ คือ สามารถรับรู้ เข้าใจปัญหา ปรับอารมณ์และความคิดที่เกิดขึ้นได้อย่างเหมาะสม และปรับตัว มีความยืดหยุ่นหาแนวทางแก้ไขปัญหาได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยสามารถแยกแยะความรู้สึกส่วนตัวกับสิ่งที่มีอยู่ในความเป็นจริงและปฏิบัติได้อย่างสอดคล้องกับสถานการณ์นั้น ๆ

๔. ด้านการจัดการกับความเครียด คือ สามารถควบคุมตนเอง อดทนต่อสิ่งยั่วยุต่าง ๆ เหตุการณ์ที่ร้ายแรง ภาวะกดดันและความรุนแรงของอารมณ์ได้ รวมถึงตอบสนองได้อย่างเหมาะสมมีประสิทธิภาพ

๕. ด้านลักษณะอารมณ์โดยทั่วไป คือ สามารถจูงใจตนเอง มีแรงจูงใจใฝ่สัมฤทธิ์และแรงจูงใจใฝ่สัมพันธ์ มีความสามารถให้กำลังใจตนเองในการคิดและกระทำอย่างสร้างสรรค์ มีความรู้สึกพีงพอใจในชีวิต ยินดีกับการอยู่ร่วมกับผู้อื่นอย่างมีความสุข มองโลกในแง่ดีแม้จะเผชิญกับสถานการณ์ที่เลวร้าย EQ โดยสรุปก็คือความฉลาดทางอารมณ์ของบุคคล ซึ่งเริ่มตั้งแต่สิ่งที่เกิดขึ้นภายในจิตใจของตนเอง เช่น ทัศนคติในด้านต่าง ๆ การจัดการความเครียด การปรับอารมณ์ รวมไปถึงความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล ทั้งนี้กรมสุขภาพจิต ได้แบ่งองค์ประกอบของความฉลาดทางอารมณ์เป็น 3 ด้าน คือ ดี เก่ง สุข ซึ่งประกอบด้วยความสามารถต่าง ๆ ดังต่อไปนี้ คือ

๑. ดี หมายถึง ความสามารถในการรู้จักอารมณ์และความต้องการของตนเองและสามารถควบคุณมันได้ ใส่ใจผู้อื่น รู้จักเห็นใจ เข้าใจและยอมรับผู้อื่น จริงใจและซื่อสัตย์ รู้จักการให้และรับ ยอมรับผิด ให้อภัย มีความรับผิดชอบและเห็นแก่ประโยชน์ส่วนรวม สามารถแสดงออกอย่างเหมาะสม

๒. เก่ง หมายถึง ความสามารถในการรู้จักศักยภาพตนเอง มีแรงจูงใจที่จะกระทำสิ่งหนึ่งสิ่งใดให้บรรลุเป้าหมายในชีวิต สร้างขวัญและกำลังใจให้ตนเองได้ มีความมุมานะไปสู่เป้าหมาย ไม่ล้มเลิกหรือเบื่อง่าย รวมถึงไม่อ่อนไหวง่ายๆ เมื่อเจอปัญหา สามารถรับรู้และเข้าใจปัญหา มีขั้นตอนในการแก้ปัญหา มีความยืดหยุ่น ตัดสินใจแก้ปัญหาและแสดงออกได้อย่างมีประสิทธิภาพ รวมทั้งสามารถสร้างสัมพันธภาพที่ดีกับผู้อื่น กล้าแสดงความคิดเห็นและแสดงออกอย่างเหมาะสมและอย่างสร้างสรรค์

๓. สุข หมายถึง ความสามารถในการดำเนินชีวิตอย่างเป็นสุข มีความภูมิใจในตนเอง เห็นค่าและเชื่อมั่นในตนเอง พึงพอใจในชีวิต มีอารมณ์ขัน มองโลกในแง่ดี พอใจในสิ่งที่ตนมีอยู่ มีความสงบใจ มีกิจกรรมที่เสริมสร้างความสุข รู้จักผ่อนคลาย มีความสงบทางจิตใจ การเริ่มพัฒนาความฉลาดทางอารมณ์ต้องเริ่มตั้งแต่เดี๋ยวนี้ หากคุณต้องการให้ตนเองอยู่ในท่ามกลางฝูงชนได้อย่างมีสุข และถึงแม้จะอยู่คนเดียวก็มีความสุขได้เหมือนกัน เพราะคนเราจะมีปัญหาหรือไม่มีปัญหามันก็ขึ้นอยู่อารมณ์หรือวิธีการคิดแห่งจิตใจที่มีต่อสิ่งนั้นๆนั่นเอง EQ เป็นสิ่งที่ฝึกฝนได้ พัฒนาได้ กำหนดให้เกิดขึ้นได้