ปัญหาแบบนี้ผมคิดว่าใครที่เป็นญาติของผู้ป่วยระยะสุดท้ายมักจะต้องประสบ และก็อยู่ในสภาพที่ไม่รู้จะทำยังไงดี ผมลองจับหลักที่ได้รับจากการเสวนาธรรม ที่ท่านพระไพศาล วิสาโลได้ให้คำปุจฉาวิสัชนาในเรื่อง "การดูแลผู้ป่วยระยะท้าย" ก่อนหน้านี้มาเป็นเครื่องชี้นำดูว่าจะทำอะไรได้บ้างดังนี้ครับ

จากแนวคิดเบื้องต้นที่ว่า อาสันนกรรม หรือกรรมจวนเจียนก่อนจะสิ้นชีวิตมีความสำคัญ ที่จะช่วยให้จิตสุดท้ายของผู้ป่วยเป็นจิตกุศลหรือจิตอกุศล ซึ่งส่งผลสู่ชาติภพข้างหน้าของผู้ป่วยไปในที่ที่ดีหรือไม่ดีได้ ดังนั้นจึงพอมีแนวทางว่า

1.เตรียมกาย โดยใช้การแพทย์ประคับประคอง เพื่อช่วยให้ผู้ป่วยไม่ทรมาน และจากไปสงบๆ

2.เตรียมจิต ให้ผู้ป่วยหายกังวล โดยสามีภรรยาหรือลูกๆคอยให้ความอบอุ่นใจ และสัญญาว่าจะอยู่ใกล้ๆคอยช่วยเหลือ พร้อมกันนั้นก็ให้ผู้ป่วยมีโอกาสพูดจาสั่งความกับลูกหลาน ญาติพี่น้อง ขออโหสิกรรมแก่กันด้วย

3.น้อมใจให้ผู้ป่วยเห็นในสิ่งที่ดีงาม เรื่องนี้มีเทคนิคว่า ลูกๆหรือญาติสนิทอาจหาโอกาสเผยความในใจที่ตนเองมีต่อผู้ป่วย เช่น ลูกๆประทับใจในความดีงามของพ่อแม่อย่างไรบ้าง สามีหรือภรรยาเคยมีภาพประทับใจที่ดีต่อกันอย่างไร ชื่นชมซึ่งกันและกันอย่างไร ความในใจเหล่านี้บางทีคนเราเมื่ออยู่ด้วยกันทุกวันๆ ก็กลับละเลยไม่ค่อยได้มีโอกาสพูดความในใจสู่กันฟัง ในเมื่อรู้ว่าเหลือเวลาอยู่ด้วยกันน้อยแล้วก็ไม่ควรละเลยที่จะพูดจาในความดีงามที่มีต่อกัน

4.โน้มนำใจให้นึกถึงพระรัตนตรัย อาจเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ใดๆที่ผู้ป่วยเคยนับถืออยู่ก็ได้ จิตที่โน้มนำไปเช่นนั้นจะมีระดับที่จิตใจที่สูงขึ้น ผู้ป่วยจำนวนไม่น้อยเมื่อโน้มนำจิตใจไปเช่นนั้นช่วยลดความเจ็บปวดลงได้ แต่สิ่งที่สำคัญกว่านั้นคือ ภาวะจิตที่ระลึกถึงพระรัตนตรัยอยู่เรื่อยๆ นับเป็นกุศลจิต ถ้าผู้ป่วยจะสิ้นชีวิตลงในภาวะนั้นก็จะไปสู่ภพภูมิที่ชอบ

5.สร้างบรรยากาศที่เป็นกุศล ถ้าผู้ป่วยยังมีสติอยู่อาจจะชวนพูดคุยกันถึงบุญกุศลที่ผู้ป่วยเคยทำไว้ เช่น เคยทำบุญตักบาตร ทำบุญไถ่ชีวิตโคกระบือ เคยทอดกฐิน เคยร่วมบริจาคช่วยเหลือผู้ทุกข์ยาก เคยร่วมสร้างอุโบสถสร้างพระประธาน สุดแท้แต่ เรื่องราวเหล่านี้จะทำให้ผู้ป่วยอิ่มเอิบใจในบุญที่เคยกระทำ

การช่วยเหลือที่สูงกว่านั้น ญาติอาจช่วยแนะนำการทำสมาธิภาวนา อาจช่วยกันสวดมนต์ไปพร้อมๆกันกับผู้ป่วย ซึ่งเป็นวิธีสร้างบรรยากาศที่ดีได้ บ้างก็ใช้การทำสมาธิไปพร้อมกับผู้ป่วย ส่วนการเปิดเทปเสียงสวดมนต์นั้น ขอให้ถือเป็นทางเลือกสุดท้าย เพราะการมีส่วนร่วมของทั้งญาติและผู้ป่วยจะมีน้อยกว่าการได้ลงมือทำด้วยกัน

พระไพศาลท่านเน้นย้ำว่า "สติของลูกหลาน สมาธิของลูกหลานมีผลต่อผู้ป่วยด้วย" บ่อยครั้งที่ผู้ป่วยหนักจะมีอารมณ์ฉุนเฉียว เกรี้ยวกราด ซึ่งถ้าปล่อยให้เขาเป็นอย่างนั้น ผู้ป่วยจะยิ่งเจ็บปวดทุกข์ทรมาน เรื่องแบบนี้ญาติและลูกหลานเองควรมีสติ และช่วยให้ผู้ป่วยสงบ ช่วยนำให้เขาทำสมาธิ หรืออย่างน้อยการกำหนดลมหายใจ กำหนดพุทโธก็ได้ หรือสูงกว่านั้นคือให้พิจารณาเวทนา

ผมได้ข้อคิดเหล่านี้และใช้ประสบการณ์ของตนเองอีกส่วนหนึ่ง กล่าวแนะนำแก่คุณเซาะเจ็งและน้องสาว โดยกล่าวกับพวกเขาว่า

ผมก็เลยใช้เวลาเล่าเรื่องการวิจัยของศาสตราจารย์เอียน แอนเดอร์สัน ที่พิสูจน์เรื่องการตายแล้วเกิดใหม่ โดยสัมภาษณ์เด็กที่ระลึกชาติได้ แล้วย้อนไปสอบหาข้อเท็จจริง เขาเก็บสถิติที่เชื่อถือได้เป็นกรณีจากทั่วโลกได้มากกว่า 2,000 ราย รวมทั้งกรณีที่พบในประเทศไทย มีกว่า 20 ราย "แสดงว่าถ้าดูตามงานวิจัยนี้ เราแต่ละคนน่าจะมีการเวียนว่ายตายเกิดอย่างที่พระท่านสอนไว้ และวิทยาศาสตร์เริ่มมาพิสูจน์ความจริงเพราะฉะนั้นคนเราจึงไม่น่าจะต้องกลัว ความตาย เลย เพราะเราก็เคยเกิดเคยตายมาแล้วหลายชาติภพ แต่ชาวพุทธที่เข้าใจเรื่องนี้กลับกลัว การเกิด เพราะเขาถือว่าเกิดใหม่ก็เพื่อชดใช้กรรม พระท่านจึงแสวงหาทางหลุดพ้นเพื่อจะได้ไม่เกิดอีก"

ผมเริ่มบอกให้เซาะเจ็งลองคิดว่าร่างกายนี้ก็เป็นเพียงเสื้อผ้าที่มาสวมใส่ชั่วคราว ถ้าพอจะปะซ่อมได้ก็ซ่อมไป ซ่อมไม่ได้ก็ปล่อยใจให้พร้อมเพื่อจะผลัดเสื้อผ้าใหม่ ผมพูดเหมือนทีเล่นทีจริง แต่ดูคุณเซาะเจ็งพยักหน้า เหมือนยอมรับข้อคิดใหม่ในเรื่องนี้ ดูสีหน้าของเธอคลายความเคร่งเครียดไปตั้งเยอะ

ผมยกคำเทศนาของอาจารย์พระสิงห์ทน นราสโภที่มักจะสอนว่า "เวลาอาตมาสวดมนต์ อาตมาจะสวดโดยไม่หวังสิ่งใด คิดอยู่แต่ว่า ขณะนี้ฉันกำลังสวดมนต์อยู่ก็สวดให้ดีที่สุด เหมือนได้เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า เพราะขณะสวดมนต์เหมือนเราได้ทำบุญกิริยาวัตถุสิบอย่างครบถ้วนบริบูรณ์ สวดไปเรื่อยๆอะไรจะเกิดขึ้นก็ปล่อยให้มันเกิดขึ้นปล่อยให้มันเป็นไปเอง"

นี่คงเป็นตัวอย่างภาคปฏิบัติในการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายที่พอจะนำมาเล่าสู่กันฟังได้ ส่วนท่านพระไพศาลได้เน้นในเสวนาตอนท้ายว่า "คนเราควรได้พิจารณามรณานุสติอยู่บ่อยๆ นึกถึงว่า ถ้าฉันนอนหลับลงครั้งนี้แล้วไม่ตื่นอีก ถ้าฉันนั่งรถครั้งนี้เป็นครั้งสุดท้าย อุบัติเหตุอาจเกิดขึ้นกับเราเมื่อไหร่ก็ได้ เมื่อเราพิจารณาอยู่บ่อยๆ จิตของเราจะว่องไว โดยปกติชั่วลัดนิ้วมือเดียวจิตเกิดดับแสนโกฏิดวง ถ้ามีเหตุที่จะทำให้เราตายในบัดดลในห้วงเวลาเพียง 2-3 วินาทีสุดท้าย เราก็ยังมีเวลาทันที่จะพิจารณาแล้วบรรลุธรรมได้ในห้วงวิถีจิตนั้น